0
سبد خرید
سبد خرید شما تهی است.
مقالات

کراوات با هویت ایرانی

انتشار در 10 مرداد 1394

انسان موجودی است خودآگاه که با نیازی فطری‌ به‌ شناخته‌ شدن‌ و شناسانده‌ شدن‌ به‌ چیزی‌ یا جایی آفرید شده است. برآورده شدن‌ این نیاز، از سویی با رسیدن به نوعی خود آگاهی فردی، باعث شکل گرفتن هویت فردی انسان شده و از سوی دیگر ارضای نیاز مذکور، در یک گروه‌ انسانی‌، خود آگاهی مشترک و هویت جمعی و‌ اجتماعی آن‌ گروه‌ را شکل می دهد. بنابراین نوع بشر به طور ذاتی در پی آنست که نسبت به دیگران متمایز جلوه کرده و از این تمایز خود احساس سربلندی کند. بارز ترین فرق میان هویت فردی و هویت جمعی در این است که هویت فردی بر تفاوت و هویت جمعی بر شباهت تأکید دارد. در فرهنگ انگلیسی آکسفورد کلمه (Identity) به معنی”هویت”، ریشه در زبان لاتین داشته و از کلمه (Idem) یعنی “مشابه و یکسان” گرفته شده است (جنکینز، 1381 : 35-34). در فرهنگ فارسی معین “هویت” به معنی هستی وجود و آن چه موجب شناسایی شخص باشد تعبیر شده است. هویت در اصل با روند اجتماعی شدن فرد و تشکیل جوامع، شکل می گیرد. بدین ترتیب انسان قادر می گردد تا تحت عنوان موضوع­های مختلفی، همچون مرد یا زن بودن، کودک یا بالغ بودن، اعضای این یا آن گروه قومی یا ملی بودن به خویشتن بنگرد.

پوشاک، یکی از نشانه های هویت هر ملت و قوم است که با ظهور تمدن های بشری، کارکردی اجتماعی و فرهنگی پیدا می کند. در هویت پردازی به خصوص هویت سازی های ملی و قومی، همواره پوشاک، زمینه مناسبی برای انسان ها بوده است. برای درک کارکرد های اجتماعی پوشاک در هویت بخشی به ملت ها، باید با ارزش های فرهنگی و هنری جوامع مختلف آشنا باشیم. در ایران باستان، پوشاک، یکی از شاخصه های مهم فرهنگی برای تولید ارزش و معنا در میان گروه های مختلف اجتماعی بود. پوشاک هر منطقه علاوه بر رابطه با فرهنگ جامعه، نشان از نوعی سازگاری با شرایط جغرافیایی و زیستی آن منطقه دارد (موسوی، 1385، 2). بنابراین وجود برخی مفاهیم اعتقادی و دینی در فرهنگ ایرانی و عواملی چون تفکرات طبقات اجتماعی و شغلی، موقعیت جغرافیایی و اقلیمی، عرف و باورهای اجتماعی بر شکل گیری پوشاک نقش تعیین کننده ای داشته اند.

در بسیاری از کشورها، پوشاک به عنوان یک شاخص فرهنگی در تجلی باورها و عقاید دینی و اجتماعی و نیز ارزش های هنری و ملی مورد توجه است. پوشاک سنتی ایرانیان به دلیل تنوع قومی و جغرافیایی جزء متنوع ترین البسه های دنیا است. این میراث به جا مانده از اقوام کهن ایرانی، با الهام از فرهنگی چند هزار ساله، زمینه تولید پوشاک، با هویتی ایرانی را در عصر حاضر فراهم ساخته است. امروزه طراحان مد و لباس ایرانی، با استفاده از نقوش سنتی در طراحی انواع پوشاک و درک مفاهیم زیبا شناختی آن ها در فرهنگ اصیل اقوام ایرانی، توانسته اند به نمونه هایی زیبا و خلاقانه از لباس ایرانی دست پیدا کنند.

article1001لباس ایرانی، دوره هخامنشی

کراوات با هویت ایرانی

در بحث تاریخی کراوات، به برخی نظرات مطرح شده اشاره کرده و گفتیم که عده ای از محققان، کراوات را پوششی ایرانی دانسته و برای اثبات این ادعا به مدارک چندی چون اوستا، کتاب دینی ایرانیان باستان و ریشه پارسی و ایرانی واژه “کراوات” استناد می کنند. گروهی با این مستندات، کراوات را همان «کُئِرِت» می دانند که به صورت پارچه ای پهن و پیش سینه ای، توسط پادشاهان و بزرگان سپاه استفاده می شد و بعضی نیز کراوات را با دیهیم، حلقه ای مدور که با دو روبان موّاج بر روی تاج و یا گردن فرمانروا بسته می شد و در عهد باستان نماد فر ایزدی و یکی از نشانه های شهریاری بود، مرتبط می دانند (صفی زاده، 1383: 16).

تعدادی از ایران شناسان خارجی نیز معتقدند کُرُوات هایی که نامشان با کلمه “کراوات” گره خورده و رواج دهندگان اصلی مد کراوات، در اروپا محسوب می شوند؛ نوادگان ایرانیانی هستند که در دوران هخامنشی، به ویژه در زمان کوروش دوم و داریوش اول، از ایالت شرقی ایران به نام «هراوات» (Harauvatya) به اروپا و منطقه ای در مجاورت کریمه1 (Krima) و آزوف2 (Azova) هجرت کرده و بعدها با نژاد اسلاو ادغام می شوند. پژوهش های دیگر اثبات کرده که 75 درصد از کُرُوات ها از نظر ژنتیکی متفاوت از اسلاوها و بیشتر شبیه به کردها و ارامنه هستند. همچنین تحقیقات در مورد سبک لباس پوشیدن کُرُوات ها نشان می دهد که آن ها مانند ایرانیان دوره ساسانی، لباس پوشیده و بسیاری از لباس های محلی زنان دقیقاً شبیه به لباس هایی است که توسط زنان در زمان امپراطوری ایران باستان استفاده می شده است (Abbas, 2003).

با این تفاصیل، کراوات چه منشاء ایرانی داشته باشد یا نه، منظور از کراوات ایرانی تنها ایرانی بودن خاستگاه آن و نسبت دادن آن به ایرانیان نیست؛ بلکه نمایش نوعی کراوات با هویتی ایرانی است که بازگو کننده ارزش های فرهنگی و هنری این ملت باشد.

کراوات با طرح و نقش ایرانی

طراحی پوشاک کاری هنری است که جهت خلق زیبایی در انواع مختلف البسه، از اصول هنری ثابتی چون ابعاد، تعادل، رنگ، هارمونی و غیره پیروی می کند. برای طراحان، استفاده از تجربیات تاریخی پوشاک، در کنار اصول هنری آن، ارزش خاصی دارد. طراحی هر قسم از لباس مراحل خاص خود را دارد؛ اما به طور کل می توان آن را به سه بخش، متشکل از طراحی فرم ظاهری، طراحی ساختاری و طراحی دکوراتیو یا تزیینی تقسیم کرد. البته لازم به ذکر است که این مراحل در پوشاکی مانند کت، شلوار و پالتو به دلیل داشتن متعلقات زیاد مثل جیب، یقه، آستین و غیره پیچیده تر از پوششی چون کراوات است (بابایی، 1393: 245).

طی سال های اخیر، طرح و نقش مهم ترین شاخص در ایجاد نوآوری و خلاقیت برای طراحی کراوات بوده است. هنرمندان ایرانی با آگاهی از ویژگی های هنری و مفهومی، طرح ها و نقوش ایرانی و بهره گیری از آن، در رشد و توسعه صنعت پوشاک گام های مهمی برداشته و در دنیای مد جایگاه ویژه ای اختیار نمودند. تنوع، تکرار و جاودانگی موجود در نقوش ایرانی باعث گردیده که محققان همواره در جستجوی مفاهیم نمادین و دلالت های ضمنی برای نقوش باشند. ادبیات و اسطوره و مبانی اعتقادی از موارد الهام در طراحی نقوش ایرانی است که بسته به نوع نقش به شکل های مختلف در طراحی پوشاک آشکار می شوند.

امروزه انواع طرح های ایرانی را بر روی کراوات ها نقش می زنند؛ که از آن جمله می توان به نقوش گیاهی، هندسی و نوشتاری اشاره کرد. نقوش گیاهی شامل اشکال طبیعی گیاهان و طرح های انتزاعی است که نوع اخیر به شکل طرح هایی اسلیمی، ختایی، شاه عباسی و بته کاربرد زیادی دارند. طرح های “تایپو گرافی” یعنی استفاده از نقوش نوشتاری فارسی، ابزاری است برای انتقال پیام که در چند سال اخیر، مورد توجه قرار گرفته است. برخی از هنرمندان رشته ‌های نقاشی و گرافیک با استفاده از لباس هایی چون کراوات، به عنوان یک رسانه، انواع خطوط ایرانی مانند خطوط نستعلیق و شکسته را به تنهایی و یا به شیوه تلفیق با سایر نقوش بکار می برند. این نقوش به عنوان تزیین و برای غنی سازی طرح لباس، معمولاً پس از دوخت و با روشهای چاپی، اعم از دستی و کامپیوتری به آن اضافه می شوند.

در نوع دیگری از کراوات های ایرانی، طراحی اولیه بر این اساس بنا شده که تمامی عناصر تشکیل دهنده کراوات، همچون مواد، نقش، رنگ و بافت، هویتی ایرانی داشته باشد. نمونه هایی از کراوات های تولید شده با پارچه های سنتی ایرانی مانند ترمه و زری را می توان از این گروه بر شمرد. نمایش دل انگیز رنگ و نقش پارچه های ترمه، با ترکیب بندی زیبای نقوش، از ویژگی های مهم این کراوات ها است که با ارائه جلوه ای هماهنگ از هنر ایرانی، پا در عرصه رقابت گذارده اند.

article1002     کراوات و پاپیون ایرانی با پارچه ترمه، برند نیکودل

پارچه ترمه

ترمه،‌ نوعی‌ پارچه‌ ی ظریف‌ است‌ که‌ با ‌طرح های تزیینی گوناگون بافته می‌شود. در گذشته، رنگ الیاف ترمه های سنتی معمولاً از گیاهان طبیعی تهیه می شد، که این رنگ از ریشه، تنه، برگ ها، گل، میوه و یا پوست گیاهان به دست می آمد. جنس پارچه های ترمه قدیمی، از پشم خالص نوعی بز بوده که امروزه به دلیل کمیاب بودن این الیاف و ماشینی شدن بافت ترمه، نخ های این پارچه به جنس پلی استر و ابریشم مصنوعی (ویسکوز) تغییر پیدا کرده است.

امروزه به دلیل تنوع مخاطبان، ترمه در رنگ های متنوع که با طرح هایی‌ شامل‌ نقوش بوته‌ جقه، بوته‌ خرقه‌، شاخ گوزنی‌ در هم‌، امیری، راه‌راه، بوته‌ سروی‌، بوته‌ بادامی‌ و… زینت داده می شود. اصالت ترمه دستباف، مربوط به هنرمندان کرمان، خراسان و آذربایجان بود. هنرمندان یزدی تبار با اوج ترمه بافی درعهد صفویه، این هنر را به یادگار حفظ کرده اند.

ترمه ها، بافتی کج راه دارند و بر اساس تعداد رنگ نخ به کار رفته در بافت آن ها و تراکم بافت، ارزش گذاری می شوند. پارچه‌‌ ترمه‌ به‌ سبب بافت‌ منحصر به‌ فـــــرد خود و به‌ دلیل تراکم‌ زیاد پود، از ‌یک مقاومت نسبی مطلوب برخوردار است‌ و در مجموع پر دوام تر از بقیه‌ انواع پارچه ‌می ‌باشد. این ویژگی، یکی از مهم ترین مزیت های پارچه ترمه، برای دوخت کراوات است.

article1003پارچه ترمه با طرح بُتّه خرقه، بافت یزد

طرح بُتّه

“بوته” یا ” بُتّه” عنصر تزیینی دست بافته ها و منسوجات سنتی، از زیباترین نقوشی است که در هنرهای ایرانی به صورت های گوناگون جلوه گر شده و قرن ها به عنوان نمادی از اندیشه و فکرت ایرانی بر قلب آثار مختلف نقش بسته است. بُتّه، واژه ای فارسی به معنای بوته، یک دسته برگ و شاخه که برخی آن را به مفهوم برگ درخت خرما، خوشه برگ ها و غنچه گل نیز تعبیر کرده اند. همچنین بُتّه به معنای فر، تاج و افسر پادشاهی به عنوان نماد شاهان و شاهزادگان در جیغه3 خودنمایی می کند. این نقش را با تشبیهاتی چون تصویری از میوه درخت کاج، بادام، صنوبر، قطره باران یا اشک و نیز شکلی از مرغ آفتاب که موجودی افسانه ای و نگهبان دروازه بهشت در فرهنگ اساطیری قبل از اسلام مشرق زمین و اسطوره های اسلامی است، توصیف می کنند. این نقش مفاهیمی نمادین چون پر بال مرغ افسانه ای «سیمرغ» و آتش مقدس زرتشتیان را در برمی گیرد؛ اما شواهد تاریخی بسیاری حکایت از آن دارد که نقش بته در اصل نمادی از درخت سرو، نشانه خرمی و همیشه بهاری بوده است. در ابتدا نقش سرو را در طراحی به شکل طبیعی خود تصویر می کردند؛ اما به مرور زمان به نگاره ای زینتی با طرحی ساده که تارک آن به یک سو خمیده، مبدّل می شود (بهزادی، 1383: 83 ). اصالت تاریخی طرح بُتّه، فرم زیبا و قابلیت تکرار شدن آن به شکل های گوناگون، از دلایل کاربرد فراوان آن در هنرهای ایرانی است. از این رو وجود این نقش به عنوان یکی از مشخصه های بارز پارچه ترمه، مهر اصالت و تأیید هویت ایرانی کراوات های تولید شده از این منسوج است که با جوهری از عشق و ایمان، بر سراسر وجود آن نشسته است.

پی نوشت ها

1- کریمه (Krima) شبه جزیره‌ای است در شمال دریای سیاه، که در جنوب اوکراین واقع شده است و تقریباً کل این ناحیه به وسیله دریای آزوف و دریای سیاه احاطه شده است (ویکی پدیا).

2- دریای آزُف بخش شمالی دریای سیاه است که از راه تنگه کرچ به آن می پیوندد. کرانه شمالی آن در اوکراین، خاوری روسیه، و باختری شبه جزیره کریمه است (ویکی پدیا).

3- جیغه، زیوری مرصع است که سلاطین و امراء بر سر زنند. به آن جغّه وجقّه نیز می گویند (لغت نامه دهخدا).

منابع

- بهزادی، رقیه، فرهنگ نگاره ای نمادها در هنر شرق و غرب، انتشارات فرهنگ معاصر، تهران، 1383.

- بابایی، پروین و اکبری، فاطمه، بررسی مبانی نظری طراحی مد لباس زنانه در الگوی ایرانی- اسلامی، فصلنامه نقد کتاب هنر، شماره 1و2، بهار و تابستان 1393.

- جنکینز، ریچارد، هویت اجتماعی، ترجمه تورج یار احمدی، نشر و پژوهش شیرازه ،چاپ اول ،تهران، 1381.

- خدایی، محمد زمان، صادق کریمی و مهدی یار احمدی، “نگاهی به سیر تحول و نمادینگی بُتِّه و جِقِّه”، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره چهارم، شماره 2، تابستان ۱۳۸۷، ص 132-109.

- رمضانخانی، صدیقه، هنر نساجی در شهر یزد، سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان یزد،1387.

- صفی زاده، فاروق، کراوات و تاریخ پیدایش آن در ایران باستان، آناهید، 1383.

- موسوی بجنوردی، کاظم، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 4، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، 1367.

Abbas, Samar, Common Origin of Croats, Serbs and Jats, Bhubaneshwar, India Jat Jyoti, Vol.4 no.11 (Nov. 2003) p.13-18

https://fa.wikipedia.org

تهیه و تنظیم: ناهید قاضیان